مقدمه: آنتیژن چیست و چرا شناخت انواع آنتی ژن اهمیت دارد؟
چرا سیستم ایمنی بعضی مواد را بیدرنگ شناسایی و نابود میکند، اما نسبت به برخی دیگر دچار خطا میشود؟ پاسخ این سؤال به شناخت انواع آنتی ژن و نحوه تعامل آنها با سیستم ایمنی برمیگردد.
آنتیژنها (Antigens) مولکولهایی هستند که میتوانند توسط سیستم ایمنی شناسایی شوند و واکنش ایمنی ایجاد کنند یا هدف آن قرار بگیرند. شناخت انواع آنتی ژن بر اساس منبع و پاسخ ایمنی، پایهی درک بیماریهای عفونی، واکسنها، آلرژیها، پیوند اعضا و بیماریهای خودایمنی است. در ادامه قصد داریم به بررسی انواع آنتی ژن بپردازیم. پس با ما همراه باشید.
انواع آنتی ژن بر چه اساسی دستهبندی میشوند؟
بهطور کلی، انواع آنتی ژن را میتوان از دو دیدگاه اصلی بررسی کرد:
- بر اساس منبع یا منشأ (Source/Origin)
- بر اساس نوع پاسخ ایمنی (Immune Response)
در ادامه، هر دسته را با توضیح ساده و مثالهای کاربردی بررسی میکنیم.
انواع آنتی ژن بر اساس منبع یا منشأ
در ادامه، انواع آنتی ژن بر اساس منبع یا ریشه آنها بررسی میشوند و نحوه تعاملشان با سیستم ایمنی توضیح داده میشود.
آنتیژنهای اگزوژن (Exogenous antigens)
این نوع آنتیژنها از بدن میزبان بیگانه هستند و به همین دلیل به آنها «آنتیژنهای خارجی» نیز گفته میشود. این آنتیژنها از محیط خارج وارد بدن میشوند، مثلاً از طریق تنفس، بلع یا تزریق. پس از ورود، این آنتیژنها در مایعات بدن گردش میکنند و توسط سلولهای پردازش آنتیژن (APCs) مانند ماکروفاژها و سلولهای دندریتیک شناسایی و جذب میشوند.
فرایند جذب این آنتیژنهای خارجی عمدتاً از طریق فاگوسیتوز انجام میشود، یعنی سلولهای ایمنی آنها را بلعیده و پردازش میکنند. باکتریها، قارچها، ویروسها و سایر میکروبها از این دسته آنتی ژن ها هستند.
آنتیژنهای اندوژن (Endogenous antigens)
این نوع آنتیژنها از خود بدن میزبان نشأت میگیرند. میتوانند شامل سلولها، زیرقطعات سلولی، ترکیبات یا محصولات آنتیژنی باشند که بدن تولید میکند. این آنتیژنها توسط ماکروفاژها پردازش میشوند و سپس توسط سلولهای T سیتوتوکسیک شناسایی و مورد هدف قرار میگیرند. آنتیژنهای گروه خونی، HLA (آنتیژنهای لکوسیتهای سازگاری بافتی) از این دسته هستند.
آنتیژنهای اندوژن ممکن است در سلولهای طبیعی بهصورت محصولات متابولیسم سلولی ایجاد شوند یا در اثر عفونتهای ویروسی یا باکتریهای درونسلولی تولید شوند.
اتوآنتیژنها (Auto antigens)
این آنتیژنها معمولاً پروتئینها یا کمپلکسهای پروتئینی طبیعی بدن هستند و گاهی شامل DNA یا RNA نیز میشوند. در افراد سالم، این مولکولها معمولاً توسط سیستم ایمنی شناسایی نمیشوند و تحریک ایمنی ایجاد نمیکنند. اما در بیماران مبتلا به بیماریهای خودایمنی، به دلیل تغییرات ژنتیکی یا عوامل محیطی، تحمل ایمنی از بین میرود و سیستم ایمنی نسبت به این مولکولها پاسخ ایمنی تولید میکند. نوکلئوپروتئینها، اسیدهای نوکلئیک و سایر ترکیبات مشابه از این دسته آنتی ژن ها هستند.
انواع آنتی ژن بر اساس نوع پاسخ ایمنی
آیا همه آنتیژنها پاسخ ایمنی ایجاد میکنند؟
در این بخش به بررسی انواع آنتی ژن بر اساس پاسخ ایمنی و منشأ آنها خواهیم پرداخت که چگونه آنتیژنها میتوانند سیستم ایمنی را تحریک کنند یا با آن تعامل داشته باشند.
ایمونوژنها یا آنتیژنهای کامل (Immunogens / Complete antigens)
ایمونوژنها موادی هستند که میتوانند بهطور مستقیم پاسخ ایمنی اختصاصی ایجاد کنند. این آنتیژنها معمولاً مولکولهایی با وزن مولکولی بالا (بیش از ۱۰,۰۰۰ دالتون) هستند و ذاتاً خاصیت آنتیژنی دارند. بیشتر آنها پروتئینیاند، ولی برخی ممکن است پلیساکاریدی باشند.
هپتنها یا آنتیژنهای ناقص (Haptens / Incomplete antigens)
هپتنها آنتیژنهایی هستند که بهتنهایی نمیتوانند پاسخ ایمنی ایجاد کنند، اما وقتی به پروتئین حامل متصل شوند، ایمونوژن میشوند. وزن مولکولی آنها معمولاً پایین است (کمتر از ۱۰,۰۰۰ دالتون) و غالباً غیرپروتئینی هستند.
پلیساکارید کپسولی پنوموکوک، پلیساکارید “C” استرپتوکوکهای بتاهمولیتیک، آنتیژنهای کاردیولین. از این دسته آنتیژنها هستند.
پروتئین حامل، جز غیرآنتیژنی که به تحریک پاسخ ایمنی کمک میکند، مثل آلبومین یا گلوبولین سرم نیز از این دسته محسوب میشوند.
سوپرآنتیژنها (Superantigens, SAgs)
سوپرآنتیژنها کلاس خاصی از آنتیژنها هستند که باعث فعالسازی غیر اختصاصی سلولهای T میشوند و منجر به فعال شدن پلیکلونال Tها و ترشح گسترده سیتوکینها میگردند. این مولکولها توسط برخی ویروسها و باکتریهای بیماریزا تولید میشوند و احتمالاً مکانیزمی برای مقابله با سیستم ایمنی میزبان هستند.
سوپرآنتیژنها بهطور غیر اختصاصی با MHC کلاس II سلولهای APC و دامنه Vβ گیرندههای T تعامل میکنند و تعداد زیادی از سلولهای T (حدود ۱۰٪) را فعال میسازند، در حالی که آنتیژنهای معمولی تنها ۱٪ سلولها را فعال میکنند.
انتروتوکسینهای استافیلوکوکی (مسمومیت غذایی)، توکسین شوک سمی استافیلوکوک، توکسینهای پوستی استافیلوکوکی، اگزوتوکسینهای تبزای استرپتوکوکی از این دسته آنتی ژنها هستند.
بیماریها ناشی از سوپرآنتیژنها عمدتاً به دلیل فعالسازی بیشازحد سیستم ایمنی و ترشح سیتوکینهای فعال بیولوژیک هستند.
آنتیژنهای خودی (Autoantigens)
این آنتیژنها بخشی از بافت طبیعی بدن هستند، اما در بیماریهای خودایمنی هدف پاسخ ایمنی هومورال یا سلولی قرار میگیرند. مثل تیروگلوبولین، DNA، بافت قرنیه.
آلوانتیژنها (Alloantigens)
این آنتیژنها در اعضای مختلف یک گونه یافت میشوند و معمولاً در انتقال خون یا پیوند اهمیت دارند.
مانند آنتیژنهای گروه خونی A و B.
هتروفیل آنتیژنها (Heterophile antigens)
این آنتیژنها مشابه یا مرتبط با هم هستند و گاهی در بافتهای گونههای مختلف، کلاسها یا سلسلههای بیولوژیکی یافت میشوند.
به عنوان مثال آنتیژن فورسمان، آنتیژنهای میکروبی متقاطع.
جمعبندی: چرا شناخت انواع آنتیژن کلید درک ایمنی است؟
شناخت انواع آنتی ژن و نحوه تعامل آنها با سیستم ایمنی، پایهای اساسی برای درک عملکرد بدن در مواجهه با بیماریها و عوامل خارجی است. هر آنتیژن، بسته به منشاء و ویژگیهایش، میتواند به عنوان دوست سیستم ایمنی عمل کند، مانند ایمونوژنها که پاسخ حفاظتی ایجاد میکنند، یا به عنوان دشمن، مانند سوپرآنتیژنها که باعث فعالسازی بیشازحد سیستم ایمنی میشوند. همچنین برخی از آنتیژنها، مانند اتوآنتیژنها، میتوانند موجب خطای سیستم ایمنی شده و بیماریهای خودایمنی را به وجود آورند. بنابراین درک دقیق انواع آنتی ژن نه تنها برای طراحی واکسنها و ایمندرمانیها حیاتی است، بلکه در تشخیص بیماریها، مدیریت پیوند اعضا و جلوگیری از پاسخهای ایمنی نادرست نیز نقش تعیینکننده دارد. به عبارت دیگر، مطالعه و شناسایی دقیق این انواع، مرز بین سلامت و بیماری را روشن کرده و ابزار علمی و عملی ارزشمندی برای محققان و پزشکان فراهم میآورد.
