بازگشت سرخک: چرا سرخک دوباره در حال شیوع است؟

با افزایش نگران‌کننده‌ی موارد سرخک در ایالات متحده، به‌ویژه در تگزاس و ایالت‌های همجوار، کارشناسان بهداشت عمومی هشدار می‌دهند: سرخک دوباره در حال بازگشت است.

این بیماری که زمانی تقریباً ریشه‌کن شده بود، نشان می‌دهد حتی در کشورهای پیشرفته هم می‌تواند بار دیگر تهدیدی جدی برای سلامت عمومی شود. شیوع سرخک در ایالات متحده

طبق گزارش مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های ایالات متحده (CDC)، تا تاریخ ۲۱ مارس ۲۰۲۴، ۶۴ مورد از ابلتلا به این بیماری در ۱۷ ایالت و حوزه قضایی گزارش شده است. این مناطق شامل آریزونا، کالیفرنیا، فلوریدا، جورجیا، ایلینوی، ایندیانا، لوئیزیانا، مریلند، میشیگان، مینه‌سوتا، میسوری، نیوجرسی، شهر نیویورک، اوهایو، پنسیلوانیا، ویرجینیا و واشنگتن هستند. سرخک یک بیماری کاملاً قابل پیشگیری است. اما برای جلوگیری از شیوع آن به پایش مداوم، آموزش گسترده به مردم و ارائه‌دهندگان خدمات درمانی، تشخیص سریع و اقدامات پیشگیرانه نیاز داریم.

این مقاله قصد دارد تصویری جامع از سرخک ارائه دهد، شیوع دوباره‌ی آن را بررسی کند و پیامدهای آن برای آزمایشگاه‌های تشخیصی و بالینی و سیستم‌های بهداشت عمومی را روشن سازد. اگر به دنبال درک بهتر این بیماری و نحوه مقابله با آن هستید، با ما همراه شوید.

سرخک چیست؟ حقایق کلیدی، علائم و نحوه انتقال

سرخک یک بیماری ویروسی سیستمیک است که توسط ویروس سرخک ایجاد می‌شود و بسیار مسری است. ویروس سرخک عمدتاً از طریق تنفس منتقل می‌شود و می‌تواند در فضاهای بسته حتی تا ساعت‌ها زنده بماند. بنابراین یک فرد آلوده می‌تواند به سرعت جمع زیادی از افراد را مبتلا کند.

ویروس سرخک که با نام‌های «موربیلی‌ویروس» (MeV) یا «ویروس روبلا» نیز شناخته می‌شود، یک ویروس     RNA تک‌رشته‌ای با پوشش غشایی است. این ویروس به دلیل ویژگی‌های منحصر به‌فردش بسیار مورد مطالعه قرار گرفته و دانشمندان آن را نمونه‌ای شاخص برای بررسی ویروس‌های جنس Morbillivirus می‌دانند (.زیرخانواده Paramyxovirinae؛ خانواده Paramyxoviridae.)

علائم این بیماری معمولاً شامل تب شدید، سرفه، آبریزش بینی، قرمزی چشم و بثورات پوستی مشخص است. تشخیص سریع و واکسیناسیون به‌موقع، کلید اصلی پیشگیری از شیوع بیماری است و اهمیت ویژه‌ای در حفاظت از سلامت جامعه دارد.

تصویر ویروس سرخک

ویروس سرخک به شکل یک ذره کروی است که سطح آن با برجستگی‌های پروتئینی پوشیده شده است. برجستگی‌های رنگ مارون (Hemagglutinin یا H-proteins) مسئول چسبیدن ویروس به سلول‌های میزبان هستند و برجستگی‌های خاکستری (Fusion یا F-proteins) وظیفه ادغام غشای ویروس با سلول میزبان، نفوذ ویروس و همولیز را دارند. هر دو نوع پروتئین در لایه چربی پوشش ویروس جاسازی شده‌اند.

سرخک در بدن شما: از دوره خاموش تا عوارض تهدیدکننده زندگی

زمانی که ویروس سرخک وارد سلول‌های اپیتلیال دستگاه تنفسی می‌شود، به‌تدریج در سراسر بدن پخش می‌شود و می‌تواند هم بافت‌های لنفاوی و هم سایر اندام‌ها را درگیر کند. ویروس معمولاً برای حدود ۹ تا ۱۴ روز در بدن تکثیر می‌شود و این دوره به «مرحله بدون علائم» معروف است. چرا که فرد در این زمان معمولاً هیچ نشانه واضحی ندارد، اما ویروس در حال گسترش است.

علائم بالینی این بیماری، که عمدتاً شامل تب و بثورات پوستی مشخص است، معمولاً بین ۹ تا ۱۹ روز پس از ابتلای اولیه ظاهر می‌شوند. این علائم در واقع نتیجه پاسخ ایمنی خاص بدن به ویروس سرخک هستند و همین زمان است که بدن ویروس را از جریان خون پاک می‌کند.

علائم کلاسیک شامل موارد زیر است:

• تب چهار روزه معروف به ۴ D
• سرفه، کوریزا (نشانه‌های سرماخوردگی مانند تب و عطسه) و التهاب ملتحمه (چشم‌های قرمز)
• بثورات ماکولوپاپولار

همچنین ممکن است لکه‌های کوپلیک در دهان ظاهر شوند. یعنی لکه‌های سفید کوچک که دو تا سه روز پس از شروع علائم دیده می‌شوند. سپس سه تا پنج روز بعد، بثورات در صورت شروع می‌شوند و از خطوط مو به گردن، تنه، بازوها، پاها و کف پاها گسترش می‌یابند. ممکن است بر روی لکه‌های قرمز صاف، برجستگی‌های کوچک ظاهر شوند و لکه‌ها به هم بپیوندند. در همین زمان، تب می‌تواند تا 40درجه سانتی گراد افزایش یابد.

عوارض خطرناک سرخک

سرخک می‌تواند به عوارض شدید و بستری شدن منجر شود. کودکان کمتر از ۵ سال و بزرگسالان بالای ۲۰ سال بیشتر در معرض خطر عوارض جدی هستند.

شدت این عوارض به عواملی مانند ضعف سیستم ایمنی، بیماری‌های زمینه‌ای و سن بیمار بستگی دارد. علاوه بر این، این بیماری با تخریب سدهای اپیتلیال، حساسیت بدن را به عفونت‌های باکتریایی ثانویه و عفونت‌های بعدی افزایش می‌دهد.

پنومونی (ذات‌الریه) شایع‌ترین عارضه شدید سرخک است و بیشترین مرگ‌ومیرهای مرتبط با این بیماری را به خود اختصاص می‌دهد. دیگر عفونت‌ها و عوارض ثانویه شامل التهاب گوش میانی، انسفالوپاتی (التهاب مغز)، تشنج‌های تب‌دار، التهاب آپاندیس، اسهال، التهاب ملتحمه چشم و التهاب قرنیه است.

در موارد شدیدتر، این بیماری می‌تواند دستگاه عصبی مرکزی را نیز درگیر کند و بیماری‌های خطرناکی مانند انسفالوپاتی منتشر حاد (ADEM) و انسفالوپاتی تحت‌حاد (SSPE) را ایجاد کند، که پیامدهای طولانی‌مدت و جدی برای سلامت فرد دارند.

از اپیدمی تا ریشه‌کنی: داستان واکسیناسیون سرخک در جهان

طبق اعلام سازمان بهداشت جهانی (WHO)، سرخک یکی از قدیمی‌ترین و مسری‌ترین بیماری‌های شناخته‌شده برای انسان است. نخستین توصیف مستند از سرخک به قرن نهم میلادی و منطقه غرب آسیا بازمی‌گردد.

کاوش‌ها و سفرهای جهانی در قرن شانزدهم باعث شد ویروس سرخک به بخش‌های گسترده‌ای از جهان منتقل شود. پیش از اختراع واکسن، سرخک به‌طور وسیع در جهان شیوع داشت و تا اوایل قرن بیستم یک بیماری مرگبار همه‌گیر باقی ماند.

مطالعه‌ای در سال ۱۹۱۱ ماهیت ویروسی سرخک را کشف کرد و پیبلز و اندرز^[1] ، که در سال ۱۹۵۴ جایزه نوبل پزشکی را دریافت کردند، با جداسازی کشت‌های ویروس سرخکراه را برای توسعه واکسن سرخک هموار کردند. نخستین واکسن سرخک در سال ۱۹۶۳ مجوز گرفت و واکسن ترکیبی سرخک، اوریون و سرخجه (MMR) در سال ۱۹۷۱ وارد بازار شد.

اگرچه واکسن سرخک به‌صورت مجزا هنوز موجود است، مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها (CDC) تزریق واکسن ترکیبی MMR را توصیه می‌کند. همچنین واکسن چهارگانه MMRV که شامل سرخک، اوریون، سرخجه و آبله مرغان (varicella) است، می‌تواند به کودکان بین ۱۲ ماه تا ۱۲ سال داده شود.

با تلاش‌های طولانی‌مدت CDC و WHO ، پوشش واکسیناسیون جهانی باعث کاهش قابل توجه موارد سرخک شد. در واقع، به دلیل این استراتژی‌های مؤثر، سرخک در سال ۲۰۰۰ در ایالات متحده به‌طور رسمی ریشه‌کن اعلام شد. با این حال، شیوع‌های پراکنده هنوز به دلیل موارد واردشده توسط مسافران رخ می‌دهند.

چرا سرخک دوباره در حال بازگشت است: عوامل کلیدی شیوع اخیر

با وجود ریشه‌کنی سرخک در چندین کشور، تلاش‌ها برای واکسیناسیون این بیماری با مشکلاتی روبه‌رو شدند. عمدتاً به دلیل تردید و بی‌اعتمادی به واکسن! مقالاتی مانند مقاله سال ۱۹۹۹ نشریه لانست که به‌طور نادرست واکسن MMR را با اوتیسم مرتبط می‌دانست (مقاله‌ای که در سال ۲۰۱۱ پس گرفته شد)، باعث افزایش تردید نسبت به واکسیناسیون و بی‌اعتمادی عمومی شد.

بی‌تفاوتی نسبت به واکسن و کاهش سرعت برنامه‌های واکسیناسیون نیز به بازگشت دوره‌ای سرخک در جهان کمک کرده است. یک بررسی در سال ۲۰۱۹ نشان داد که موارد سرخک در سطح جهانی نسبت به سال‌های ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۸ حدود ۵۰ درصد افزایش یافته است و چندین کشور در سال ۲۰۱۹ وضعیت ریشه‌کنی خود را از دست دادند. مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۰ نیز نشان داد که پوشش ناکافی واکسن MMR یکی از دلایل اصلی بازگشت سرخک در اروپا بوده است. در ایالات متحده، بیش از ۱۲۰۰ مورد سرخک در سال ۲۰۱۹ گزارش شد که بالاترین رقم از سال ۱۹۹۲ است. علاوه بر این، اختلال در خدمات بهداشتی معمول، از جمله کمپین‌های واکسیناسیون در دوران پاندمی COVID-19، شیوع سرخک را تشدید کرده است.

همان‌طور که قبلاً گفته شد، سرخک بسیار مسری است. بازگشت اخیر این بیماری در جمعیت‌های واکسینه‌نشده و مناطقی با کاهش نرخ واکسیناسیون باعث شده ویروس به‌سرعت منتقل شود و اغلب به شیوع‌های منطقه‌ای منجر شود، به‌ویژه در افرادی که ایمنی پایینی دارند.

پیش بینی ها حول شیوع سرخک

در فوریه ۲۰۲۴، سازمان بهداشت جهانی پیش‌بینی کرد که بیش از ۵۰ درصد کشورهای جهان ممکن است در سال ۲۰۲۴ شاهد شیوع‌های قابل توجه سرخک باشند. همان سال، ایالات متحده ۲۸۵ مورد سرخک گزارش کرد و در سال جاری، تا تاریخ ۳ آوریل، این رقم پیش از موعد از آن عبور کرده بود.

تا ۲۵ آوریل ۲۰۲۵، ایالات متحده ۸۸۴ مورد سرخک گزارش کرده است،بیش از دو برابر کل موارد سال گذشته! جالب توجه است که بیش از ۹۵ درصد موارد گزارش‌شده در سال ۲۰۲۵ مربوط به افراد واکسینه‌نشده یا کسانی است که وضعیت واکسیناسیون آن‌ها مشخص نیست. با توجه به ویژگی‌های بسیار واگیردار و کشنده ویروس سرخک و کاهش ادامه‌دار نرخ واکسیناسیون، کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که شیوع این بیماری در ایالات متحده همچنان افزایش یابد.

مبارزه با شیوع سرخک: راهبردهای کنترل و پیشگیری

برای مقابله با چالش‌ها و موانع کنترل سرخک و حرکت به سمت ریشه‌کنی کامل آن، تشخیص دقیق و واکسیناسیون مؤثر نقش حیاتی دارند.

پزشکان و کارشناسان بهداشت عمومی برای شناسایی سرخک، از ترکیبی از ارزیابی بالینی و ابزارهای آزمایشگاهی استفاده می‌کنند. از آنجا که علائم بالینی سرخک شباهت زیادی با بیماری‌های دیگری مانند آبله‌مرغان، روزئولا و سرخجه دارد، تشخیص دقیق آن برای کنترل مؤثر بیماری ضروری است.

اگرچه سرخک معمولاً با علائم بالینی و مشاهده لکه‌های کوپلیک قابل تشخیص است، با این وجود تأیید آزمایشگاهی نیز اهمیت بالایی دارد.

نمونه‌های لازم برای بررسی و تشخیص این بیماری شامل موارد زیر است:

• سواب بینی یا حلق
• نمونه ادرار
• نمونه خون

روش‌های تشخیص آزمایشگاهی:

• تأیید آنتی‌بادی IgM سرخک
• تشخیص RNA ویروس سرخک با RT-PCR به‌ویژه برای موارد مبهم
• آزمایش IgA بزاق برای افرادی که خون‌گیری نمی‌توانند انجام دهند

در مناطقی با شیوع پایین به دلیل پوشش بالای واکسیناسیون، روش‌های سرولوژیک ممکن است نیاز به تأیید بیشتر داشته باشند. تشخیص مستقیم از طریق کشت ویروس یا شناسایی ژنومی با RT-PCR می‌تواند کمک‌کننده باشد. ژنوتایپینگ ویروس‌ها نیز داده‌های اپیدمیولوژیک مفیدی برای تمایز سویه‌های واکسنی از اصلی و ردیابی شیوع ارائه می‌دهد.

تقویت تلاش‌ها برای کنترل و ریشه‌کنی سرخک

با وجود پیشرفت‌های قابل توجه در کنترل سرخک از طریق برنامه‌های واکسیناسیون، بازگشت اخیر این بیماری نشان می‌دهد که حفظ ایمنی جمعی در سطح جهانی همچنان با چالش‌هایی روبه‌رو است.

سرخک یک بیماری بسیار واگیردار است که با واکسن قابل پیشگیری است. برای مقابله با بازگشت این بیماری، حفظ «ایمنی جمعی» و وضعیت ریشه‌کنی، چندین استراتژی کلیدی توصیه می‌شود:

• تقویت برنامه‌ها و کمپین‌های واکسیناسیون که بر ایمنی و اثربخشی واکسن‌ها تأکید دارند.
• دسترسی آسان به واکسن‌ها برای همه افراد، به‌ویژه در کشورها و جوامعی که منابع محدود دارند و ارسال یا نگهداری واکسن هنوز چالش‌برانگیز است.
• ارتقای برنامه‌های بهداشت عمومی و مراقبت‌های اولیه برای افزایش آگاهی درباره خطرات سرخک و اقدامات پیشگیرانه، به‌طوری که این اطلاعات به آسانی در دسترس عموم قرار گیرد.
• اجرای روش‌های تشخیص سریع سرخک برای شناسایی به موقع و محدود کردن شیوع بیماری.
• همکاری‌های بین‌المللی و ملی با سازمان‌های بهداشت عمومی، آزمایشگاه‌های تشخیصی خصوصی و تجاری، به‌منظور بهبود واکسیناسیون، افزایش آمادگی در برابر شیوع و تقویت پایش بیماری.

با تعهد و همکاری مداوم، ریشه‌کنی سرخک همچنان امکان‌پذیر است، اما هشیاری و اقدامات پیشگیرانه کلید محافظت از نسل‌های آینده در برابر این بیماری قابل پیشگیری است.

بی‌تفاوتی کشنده است

در ایالات متحده، از حدود دهه ۱۹۵۰، واکسیناسیون علیه سرخک در جامعه بهداشت عمومی تقریباً هیچ‌گاه مورد سؤال قرار نگرفته بود. در واقع، بسیاری از پزشکان و کارکنان بهداشت امروز هرگز خطر واقعی و بالقوه سرخک را از نزدیک ندیده‌اند.

ما همه به ماهیت خطرناک و حیله‌گر میکروب‌ها بی‌تفاوت شده‌ایم، چرا که در گذشته توانسته‌ایم آن‌ها را کاهش داده یا ریشه‌کن کنیم. اما آیا همچنان علائم هشداردهنده را نادیده خواهیم گرفت؟

حتی اگر روزمره آن‌ها را نبینیم، پاتوژن‌ها همیشه حضور دارند؛ در مخازن ناشناخته‌ای از جمله حیوانات، گیاهان یا محیط زندگی ما در کمین هستند تا دوباره ظهور کنند و درس‌های فراموش‌شده را یادآوری کنند.

واژه نامه