آزمایش‌ها و آزمایشگاههماتولوژی

محاسبات مرتبط با شمارش سلول های خونی

شمارش کامل خون ([۱]CBC) آزمایش کاملی است که در آن تعداد سلول‌های خونی مختلف بدن از جمله گلبول‌های قرمز، گلبول‌های سفید و پلاکت‌ها شمارش می‌شوند و به کمک نتایج آن، پزشک می‌تواند به بررسی و تشخیص بیماری‌هایی مانند آنمی و یا مشکلات مغز استخوان بپردازد.

نکته‌ی حائز اهمیت در رابطه با شمارش کامل خون، نحوه‌ی محاسبه‌ی تعداد سلول‌های خونی در بدن است.

با وجود اینکه امروزه دستگاه‌های سل کانتر (شمارش سلول) کاربرد بسیار گسترده‌ای در آزمایش شمارش کامل خون دارند و حتی برخی از آن‌ها قادر به شمارش افتراقی سلول‌های سفید (شمارش تعداد لنفوسیت‌ها، مونوسیت‌ها و گرانولوسیت‌ها) نیز هستند، بازهم آشنایی با نحوه‌ی محاسبات سل کانتر برای خیلی از افراد مهم است. به همین دلیل در این مقاله تصمیم داریم تا شما را با رایج‌ترین محاسبات سل کانتر از جمله فرمول محاسبه WBC اصلاح شده، نحوه محاسبه RPI، فرمول اصلاح درصد رتیکولوسیت و محاسبات MCV ، MCH و MCHC آشنا کنیم.

فرمول محاسبه WBC اصلاح شده:

فرمول محاسبه WBC اصلاح شده

محاسبه تعداد کل گلبول‌های سفید خون (WBC) در اسمیر خون را شمارش WBC می‌نامند. هنگامی که شمارش WBC  انجام می‌شود، نتیجه‌ی این شمارش هم شامل گلبول‌های سفید خون بوده و هم تعداد گلبول‌های قرمز هسته‌دار ([۲]nRBC) را در نظر می‌گیرد. گلبول‌های قرمز هسته‌دار، پیش‌ساز گلبول‌های قرمز طبیعی خون هستند و بسیار به گلبول‌های سفید خون شباهت دارند.

با در نظر داشتن این شباهت و این مسئله که گلبول‌های قرمز هسته‌دار موجود در خون، هنگام شمارش WBC توسط مایعات رقیق کننده لیز نمی‌شوند و در اکثر تجزیه و تحلیل‌های خودکار این سلول‌ها با لنفوسیت های گرد کوچک اشتباه گرفته می‌شوند، هنگام شمارش WBC ، باید از فرمول محاسبه WBC اصلاح شده کمک گرفت. معادله‌ی ۱ فرمول محاسبه WBC اصلاح شده را نشان می‌دهد.

معادله ۱:

فرمول محاسبه WBC اصلاح شده

نکته ۱: چنانچه پس از انجام شمارش، در هر ۱۰۰ گلبولهای سفید خون، بیش از ۵ عدد nRBC  دیده شود، باید از فرمول Wbc اصلاح شده استفاده کرد.

نکته ۲: از آنجایی که شمارش حداقل صد سلول خونی الزامی است، لذا محاسبه‌ی این فرمول، قبل از رسیدن به صد سلول خونی امکانپذیر نیست.

مثال: هنگام انجام شمارش بر روی یک نمونه خون محیطی گرفته شده از بیمار، ۸ گلبول قرمز هسته دار، مشاهده می‌شود. تعداد WBC گزارش شده توسط شمارنده mm3ء۱۷۴۰۰ بوده است. از این رو برای محاسبه تعداد واقعی گلبول‌های سفید، باید از فرمول محاسبه WBC اصلاح شده استفاده کرد. نتیجه به صورت زیر خواهد بود:

مثالی از فرمول محاسبه WBC اصلاح

نحوه محاسبه RPI:

رتیکولوسیت‌ها[۳] سلول های قرمز خونی هستند که تازه تولید شده‌اند. این سلول‌ها کمی بزرگ‌تر از گلبول‌های قرمز کاملاً بالغ بوده و بقایای RNA ریبوزومی در آن‌ها وجود دارد. وجود RNA باعث می‌شود که حین رنگ‌آمیزی این سلول‌ها به صورت یک لکه‌ی آبی رنگ درآمده و یا هنگام استفاده از رنگ فلورسنت، روشنایی متفاوتی ایجاد کنند. به این ترتیب می‌توان این سلول‌ها را به عنوان یک جمعیت متمایز شناسایی و شمارش کرد.

شاخص تولید رتیکولوسیت ([۴]RPI) که به آن تعداد رتیکولوسیت اصلاح شده ([۵]CRC) نیز گفته می‌شود، در تشخیص کم خونی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این مقدار به صورت درصدی از تعداد گلبول‌های قرمز گزارش نشان داده می‌شود و چنانچه فردی به کم‌خونی مبتلا باشد، غلظت رتیکولوسیت‌ها افزایش خواهد یافت.

شاخص تولید رتیکولوسیت به کمک معادله ۲ و به صورت زیر محاسبه می شود:

معادله ۲:

فرمول شاخص تولید رتیکولوسیت

نکته۳: مقدار هماتوکریت نرمال، اغلب ۴۵ است.

فرمول اصلاح درصد رتیکولوسیت:

با توجه به اینکه زمان بلوغ رتیکولوسیت‌ها بر اساس میزان هماتوکریت بیمار متفاوت است، مرحله‌ی بعدی در محاسبه‌ی RPI، اصلاح درصد رتیکولوسیت است. جهت انجام این محاسبه لازم است تا (مدت زمان عمر) بر اساس میزان هماتوکریت و به کمک جدول شماره ۱ استخراج شده و سپس درصد واقعی و یا اندیکس تولید رتیکولوسیت به کمک معادله ۳ محاسبه شود:

معادله ۳:

فرمول اصلاح درصد رتیکولوسیت
جدول ۱: مدت زمان عمر  بر اساس میزان هماتوکریت
(Maturation Correction ) مدت زمان عمر هماتوکریت
۱ روز ۴۵%
۱/۵ روز ۳۵%
۲ روز ۲۵%
۲/۵ روز ۱۵%

مثال: اگر در فردی میزان رتیکولوسیت ۵%، هموگلوبین ۷۵ گرم در دسی لیتر و هماتوکریت ۲۵% باشد، درصد رتیکولوسیت او به صورت زیر محاسبه خواهد شد:

مثالی از فرمول

محاسبات  [۶]MCV[7]، MCH و [۸]MCHC

شمارش کامل خون

۱- محاسبه MCV 

میانگین حجم گلبول‌های قرمز یا MCV نیز بخشی از شمارش کامل خون است. برای تفسیر مقدار MCV، گلبول‌های قرمز را از نظر حجم در ۳ گروه Normocyte (حد طبیعی)، Microcyte (زیر حد نرمال) و Macrocyte (بالاتر از حد طبیعی) قرار می‌دهند.

حد نرمال MCV برای افراد در بازه‌های سنی مختلف به صورت زیر است:

جدول ۲: حد نرمال MCV برای افراد در بازه‌های سنی مختلف
بازه‌ی سنی مقدار نرمال MCV بر حسب فمتولیتر
نوزادان fLء۱۰۴-۱۲۰
بین ۲ الی ۱۰ سالگی fLءعدد سن +۷۰
بزرگسالان ۸۰-۹۴

MCV به کمک معادله ۴ و به صورت زیر محاسبه می‌شود:

معادله ۴:

فرمول میانگین حجم گلبول‌های قرمز

نکته ۴: به طور معمول، RBC به صورت میلیون در میکرولیتر (μL/106) و HTC  به صورت فمتولیتر (Lء۱۵-ء۱۰) محاسبه می‌شود.

۲- محاسبه MCH

 MCH یا “هموگلوبین متوسط بدن[۹]“به مقدار متوسط هموگلوبین موجود در یک گلبول قرمز خون واحد اشاره دارد. MCH یک شاخص عالی برای گردش اکسیژن است و در تشخیص انواع مختلفی از کم خونی استفاده می‌شود. MCH با تقسیم مقدار هموگلوبین در حجم معینی از خون بر تعداد گلبول‌های قرمز محاسبه می‌شود. (معادله ۵)

معادله ۵:

فرمول mch

نکته ۵: دامنه طبیعی MCH بین ۲۷/۵ تا ۳۲/۲ پیکوگرم است.

نکته۶: به طور معمول، RBC به صورت میلیون در میکرولیتر (μLء۱۰۶) محاسبه می‌شود.

۳- محاسبه  MCHC

MCHC یا غلظت متوسط هموگلوبین در بدن، میانگین غلظت هموگلوبین در داخل یک گلبول قرمز را نشان می‌دهد و مقدار نرمال آن در بزرگسالان ۳۳ الی ۳۶ گرم/دسی لیتر است.

 معادله ۶، نحوه‌ی محاسبه‌ی MCHC را نشان می‌دهد.

معادله ۶:

فرمول غلظت متوسط هموگلوبین

واژه‌نامه:

Reticulocytes [۳] Nucleated red blood cells [۲] Complete blood count [۱]
Mean corpuscular volume [۶] corrected reticulocyte count [۵] reticulocyte production index [۴]
mean corpuscular hemoglobin [۹] mean corpuscular hemoglobin concentration [۸] mean corpuscular hemoglobin [۷]

نوشته های مشابه

‫5 نظرها

  1. سلام
    ممنون بابت مطالبتون واقعا کمک کننده بود
    فقط یه سوال، این که رنج نرمال و کاملا دقیق اندکس های خونی رو از کجا میتونم پیدا کنم چون تو هر سایتی که میرم یه چیز متفاوت زدن 🙁

    1. سلام.
      برای کسب اطلاعات بیشتر در این مورد می‌توانید به کتاب “Tietz clinical laboratory” مراجعه کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا