نقرس چیست؟ آیا آب سرد میتواند درد و التهاب نقرس را کاهش دهد؟
نقرس نوعی آرتریت التهابی است که در اثر تجمع و رسوب کریستالهای اورات مونوسدیم در مفاصل ایجاد میشود. این بیماری اغلب مفصل شست پا را درگیر میکند و حملات آن میتوانند بهطور ناگهانی، بهویژه در طول شب، با درد شدید، تورم، قرمزی و گرمی مفصل بروز کنند.
اما آیا درمان نقرس با آب سرد امکان پذیر است؟ سرما میتواند در کوتاهمدت درد و التهاب ناشی از حمله حاد نقرس را کاهش دهد، اما نقرس را درمان نمیکند و سطح اسید اوریک خون را پایین نمیآورد. به همین دلیل برای کنترل بیماری، لازم است علت بروز حملات، علائم و روشهای مؤثر درمان نقرس را بشناسیم.
نکته مهم این است که بالا بودن اسید اوریک خون بهتنهایی به معنای ابتلا به نقرس نیست. در این مقاله، نقرس، علائم و عوامل خطر آن، روشهای تشخیص، درمان حملات حاد و نقش رژیم غذایی بر این بیماری را بررسی میکنیم. پس در ادامه با ما همراه باشید.
نقرس چیست؟
نقرس (Gout ) نوعی آرتریت التهابی (التهاب مفاصل) است که موجب درد و تورم در مفاصل میشود. این بیماری زمانی رخ میدهد که اسید اوریک در بدن تجمع پیدا کند.
شایعترین حالت نقرس، مفصل شست پا را درگیر میکند؛ بااینحال، ممکن است این بیماری در نواحی زیر نیز ایجاد شود:
- زانو
- پا و مچ پا
- دست و مچ دست
- آرنج
علائم نقرس معمولاً بهصورت دورهای ظاهر شده و سپس برطرف میشوند. این دورهها «حملات نقرسی» یا «عود نقرس» (Gout Flares/Attacks) نامیده میشوند. برای کاهش این علائم، پزشک ممکن است داروهایی را برای کاهش سطح اسید اوریک خون تجویز کند. همچنین ممکن است لازم باشد از مصرف برخی غذاها و نوشیدنیها اجتناب کنید. پس از یافتن روشهای درمانی مؤثر برای کنترل بیماری، معمولاً تعداد حملات نقرسی کاهش خواهد یافت.
چه چیزی باعث نقرس میشود؟
تجمع بیش از حد اسید اوریک در بدن باعث ایجاد نقرس میشود. بدن بهطور طبیعی هنگام تجزیه موادی به نام پورینها (Purines) که در برخی غذاها و نوشیدنیها وجود دارند، اسید اوریک تولید میکند. کلیهها معمولاً اسید اوریک را از خون فیلتر میکنند و سپس این ماده از طریق ادرار از بدن دفع میشود.
گاهی بدن اسید اوریک بیش از حد تولید میکند یا کلیهها نمیتوانند آن را با سرعت کافی از خون دفع کنند. هنگامی که سطح اسید اوریک خون برای مدت طولانی بالا باشد، ممکن است کریستالهای مونوسدیم اورات تشکیل شده و در مفاصل رسوب کنند. این بلورهای تیز در کنار یکدیگر تجمع مییابند و موجب بروز ناگهانی درد، تورم و سایر علائم نقرس میشوند.
البته بالا بودن سطح اسید اوریک لزوماً به این معنا نیست که فرد بلافاصله به نقرس مبتلا خواهد شد. در واقع، بسیاری از افراد دارای سطح بالای اسید اوریک هستند، اما هرگز علائمی را تجربه نمیکنند. بااینحال، هرچه مدت بیشتری میزان اسید اوریک در بدن بالا باقی بماند، احتمال ابتلا به نقرس افزایش مییابد.
هایپراوریسمی بدون علامت و نقرس
هایپراوریسمی (Hyperuricemia) به معنای افزایش سطح اسید اوریک در خون است. نقرس (Gout) یک بیماری متابولیک سیستمیک شایع است که با رسوب کریستالهای مونوسدیم اورات مونوهیدرات و در پی آن، ایجاد التهاب حاد و شدید در مفصل درگیر مشخص میشود.
طیف بیماری مرتبط با افزایش اسید اوریک میتواند از هایپراوریسمی بدون علامت آغاز شود و در برخی افراد به حملات حاد آرتریت نقرسی، نقرس توفوسی مزمن و آرتروپاتی مزمن نقرسی منتهی شود.
علائم نقرس چیست؟
حملات نقرس بسیار دردناک هستند و ممکن است بهطور ناگهانی بروز کنند. این حملات اغلب در طول شب ایجاد میشوند. لازم به ذکر است که ممکن است فرد تا پیش از حمله هیچ علامتی نداشته باشد و ناگهان با درد و التهاب شدید مفصل مواجه شود.
در طول یک حمله نقرسی (عود نقرس)، علائم ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- درد و حساسیت شدید: حتی تماس یا لمس بسیار خفیف میتواند دردناک باشد؛ برای مثال، تماس ملحفه با مفصل ممکن است غیرقابلتحمل باشد.
- قرمزی یا تغییر رنگ پوست روی مفصل درگیر
- خشکی و محدودیت حرکتی مفصل
- تورم
- گرمی مفصل و احساس سوزش یا داغی شدید
حمله نقرس چه مدت طول میکشد؟
حملات نقرس معمولاً یک تا دو هفته ادامه دارند. بااینحال، مدت برخی حملات ممکن است بیشتر از سایر حملات باشد و شدت علائم نیز در حملات مختلف متفاوت است. در فاصله بین حملات، ممکن است فرد هیچ علامتی نداشته باشد.
چه عواملی خطر بروز حملات نقرس را افزایش میدهد؟
نقرس ممکن است هر فردی را تحت تأثیر قرار دهد، اما در مردان به میزان سه برابر شایعتر از زنان است. زنان معمولاً تا پس از یائسگی به نقرس مبتلا نمیشوند. افراد مبتلا به برخی بیماریها و شرایط خاص، بیشتر در معرض خطر ابتلا به نقرس قرار دارند، از جمله:
- اضافهوزن یا چاقی
- نارسایی احتقانی قلب
- دیابت
- فشار خون بالا (پرفشاری خون)
- بیماری کلیوی
- سرطانهای خون
همچنین احتمال بروز نقرس در شرایط زیر بیشتر است:
- داشتن والد یا پدربزرگ/مادربزرگ بیولوژیکی مبتلا به نقرس
- مصرف زیاد برخی غذاهای حیوانی سرشار از پورین، مانند گوشت قرمز و برخی غذاهای دریایی
- مصرف منظم الکل
- مصرف داروهای ادرارآور (دیورتیکها) یا اصطلاحاً قرصهای آب
- مصرف داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی (ایمونوساپرسیوها)
عوارض بیماری نقرص چیست؟
نقرسِ درماننشده میتواند منجر به آسیب دائمی مفاصل شود. همچنین میتواند خطر بروز مشکلات دیگری را افزایش دهد، از جمله:
- توفوسها (Tophi) تودههایی از رسوبات اسید اوریک که در مفاصل و بافتهای نرم تشکیل میشوند.
- آرتریت شدید
- تغییر شکل مفاصل
- سنگهای کلیوی
- بیماری قلبی
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنم؟
اگر حملات نقرس دفعات بیشتری رخ میدهند یا علائم نسبت به گذشته شدیدتر شدهاند، با پزشک خود مشورت کنید.
همچنین اگر تاکنون نقرس در شما تشخیص داده نشده است، در صورت بروز درد ناگهانی و شدید مفصل به پزشک مراجعه کنید؛ بهویژه اگر مفصل دچار تورم شده و رنگ پوست آن نیز تغییر کرده باشد. نقرس علائم مشترک زیادی با عفونتهای مفصلی دارد که نیازمند درمان فوری هستند.
پزشکان چگونه نقرس را تشخیص میدهند؟
پزشک، نقرس را با انجام معاینه فیزیکی تشخیص میدهد. او درباره علائمی که تجربه کردهاید از شما سؤال میکند و مفاصل درگیر را معاینه خواهد کرد. برای تشخیص دقیقتر، حتما زمان شروع درد، تورم یا سایر علائم مفصل را به پزشک اطلاع دهید.
همچنین اگر علائم بهصورت دورهای ظاهر شده و برطرف میشوند، پزشک را مطلع سازید.
پزشک ممکن است برای تصویربرداری از مفاصل درگیر، از چند روش تصویربرداری استفاده کند. این آزمایشها همچنین میتوانند نشان دهند که آیا نقرس موجب ایجاد تغییراتی در مفاصل شده است یا خیر. ممکن است انجام آزمایشهای زیر ضروری باشد:
- رادیوگرافی (X-ray)
- سونوگرافی (Ultrasound)
- سیتیاسکن (CT scan)، بهویژه سیتیاسکن با انرژی دوگانه (Dual-Energy CT)
پزشک ممکن است با انجام آزمایش خون، میزان اسید اوریک موجود در خون را بررسی کند. همچنین ممکن است آسپیراسیون مفصل (Joint Aspiration) انجام شود؛ در این روش، نمونهای از مایع داخل مفصل خارج میشود و نمونه مایع از نظر وجود بلورهای اسید اوریک مورد بررسی قرار میگیرد.
روشهای درمان نقرس
درمان نقرس شامل ترکیبی از کنترل علائم در طول حمله نقرسی و کمک به کاهش دفعات بروز حملات است. احتمالاً لازم است برخی داروها را مصرف کنید و میزان مصرف غذاها و نوشیدنیهای حاوی پورین بالا را کاهش دهید. توجه داشته باشید که مصرف خودسرانه هرگونه دارو ممکن است باعث بروز مشکلات جدی شود.
پزشک برای کنترل علائم در طول حمله نقرسی ممکن است داروهای زیر را تجویز کند:
- داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی(NSAIDs): داروهای بدون نسخه مانند ایبوپروفن و ناپروکسن میتوانند درد و تورم ناشی از حمله نقرسی را کاهش دهند. در صورت ابتلا به بیماری کلیوی، زخم معده یا برخی بیماریهای دیگر، ممکن است مصرف این داروها برای شما مناسب نباشد. پیش از مصرف NSAIDها با پزشک خود مشورت کنید.
- کلشیسین (Colchicine): دارویی تجویزی است که میتواند التهاب و درد را کاهش دهد، بهویژه اگر مصرف آن را در نخستین نشانههای شروع حمله نقرسی آغاز کنید.
- کورتیکواستروئیدها (Corticosteroids): داروهای ضدالتهابی تجویزی هستند. پزشک ممکن است قرصهای خوراکی تجویز کند یا دارو را مستقیماً به داخل مفصل یا عضلهای در نزدیکی مفصل تزریق کند.
ممکن است برای کاهش سطح اسید اوریک نیز به دارو نیاز داشته باشید. داروهای رایج در این زمینه عبارتاند از:
- آلوپورینول (Allopurinol)
- فبوکسوستات (Febuxostat)
- پگلوتیکاز (Pegloticase)
- پروبنسید (Probenecid)
پزشک ممکن است پیروی از یک رژیم غذایی کمپورین (Low-Purine Diet) را نیز توصیه کند. این برنامه غذایی به شما کمک میکند مصرف غذاها و نوشیدنیهای حاوی مقادیر بالای پورین را کاهش دهید. همچنین مصرف برخی مواد غذایی را تشویق میکند که ممکن است به کاهش سطح اسید اوریک کمک کنند.
اما آیا درمان نقرس با آب سرد امکان پذیر است؟
نقش سرما در کنترل حملات نقرس
هنگام بروز حمله نقرسی، یکی از اقدامات اولیه، کاهش التهاب و درد است. سرمادرمانی (Ice Therapy) میتواند در مرحله حاد حمله، یعنی زمانی که التهاب به بیشترین شدت خود رسیده است، به تسکین علائم کمک کند. قرار دادن کمپرس سرد روی مفصل درگیر میتواند به کاهش التهاب، تورم و انتقال پیامهای درد کمک کند و در نتیجه، درد را بهطور موقت کاهش دهد.
به این منظور میتوان یک کمپرس سرد یا کیسه یخ را درون حوله پیچید و روی مفصل درگیر قرار داد. معمولاً توصیه میشود هر بار ۱۵ تا ۲۰ دقیقه از سرما استفاده شود و این کار چند بار در طول روز تکرار شود. یخ نباید مستقیماً با پوست تماس داشته باشد، زیرا میتواند باعث آسیب پوستی یا سرمازدگی شود. دمای پایین با کاهش التهاب و بیحس کردن موضعی ناحیه میتواند بهویژه در زمان شدت بالای درد، تسکین موقتی ایجاد کند.
چرا سرما مؤثر است؟
سرما با کاهش فعالیت متابولیک بافتها میتواند به کاهش التهاب کمک کند. کاهش این فعالیت ممکن است آزادسازی برخی واسطههای التهابی مرتبط با درد و تورم را کاهش دهد. همچنین، سرما با کاهش موقت انتقال پیامهای عصبی در ناحیه، میتواند شدت درد ناشی از حمله نقرسی را برای مدتی کاهش دهد.
بااینحال، باید توجه داشت که درمان نقرس با آب سرد امکان پذیر نیست و تأثیری بر علت زمینهای بیماری، یعنی تجمع و رسوب کریستالهای اورات، ندارد. نقش آن عمدتاً تسکین موقت درد و التهاب در طول حمله است.
چه زمانی میتوان از گرما استفاده کرد؟
گرمادرمانی ممکن است پس از فروکش کردن التهاب اولیه، برای کاهش خشکی و ناراحتی مفصل مورد استفاده قرار گیرد. گرما ممکن است با ایجاد احساس آرامش و کاهش خشکی مفصل، به بهبود ناراحتی پس از فروکش کردن التهاب حاد کمک کند..
برای این منظور میتوان از حمام آب گرم، پد گرمکننده یا حوله گرم استفاده کرد. بااینحال، در زمان حمله حاد و التهاب شدید، گرما ممکن است برای برخی افراد ناخوشایند باشد و در چنین شرایطی سرما معمولاً گزینه مناسبتری برای تسکین موقت درد است.
نکته مهم این است گرما کریستالهای اورات را از بین نمیبرد و سطح اسید اوریک را کاهش نمیدهد.
ترکیب سرما و گرما؛ آیا روش مناسبی است؟
برخی افراد از روش موسوم به درمان متناوب سرما و گرما (Contrast Therapy) برای تسکین ناراحتی مفصل استفاده میکنند. در این روش، سرما و گرما بهصورت متناوب به کار میروند.
بااینحال، شواهد مربوط به اثربخشی این روش در نقرس محدود است و نباید آن را جایگزین درمان دارویی استاندارد دانست.
آیا میتوان از نقرس پیشگیری کرد؟
پرهیز از غذاها و نوشیدنیهای حاوی مقادیر بالای پورین میتواند به کاهش خطر ابتلا به نقرس کمک کند. نمونههایی از غذاها و نوشیدنیهای با میزان بالای پورین عبارتاند از:
- مواد غذایی و نوشیدنیهای شیرینشده با شکر یا شربت ذرت با فروکتوز بالا
- الکل
- گوشت اندامهای داخلی مانند جگر، سیرابی و کلیه
- گوشتهای شکار مانند گوشت گوزن و برخی پرندگان شکارشده
- برخی انواع غذاهای دریایی، از جمله صدف اسکالوپ، صدف دوکفهای، ماهی تُن و ماهی کاد
- گوشت قرمز
- گوشت بوقلمون
- آبِ گوشت و سسهای حاوی گوشت
نقرس و سنگ کلیه: آیا سنگ کلیه میتواند ناشی از نقرس باشد؟
نقرس و سنگهای کلیه هر دو میتوانند درد بسیار شدیدی ایجاد کنند و با عملکرد کلیه ارتباط دارند؛ اما ارتباط میان این دو بیماری دقیقاً چیست؟ آیا نقرس میتواند باعث ایجاد سنگ کلیه شود یا وجود سنگ کلیه احتمال ابتلا به نقرس را افزایش میدهد؟
همانطور که گفته شد، نقرس زمانی ایجاد میشود که سطح اسید اوریک، که یکی از مواد زائد طبیعی بدن است، افزایش پیدا کند؛ به این وضعیت هایپراوریسمی گفته میشود. اسید اوریک معمولاً از طریق کلیهها از بدن دفع میشود، اما در برخی افراد سطح آن برای مدت طولانی بالا باقی میماند و میتواند در مفاصل تجمع یافته و به شکل کریستال رسوب کند.
در برخی افراد مبتلا به هایپراوریسمی یا نقرس، دفع زیاد اسید اوریک از طریق ادرار میتواند احتمال تشکیل سنگهای اسید اوریکی را افزایش دهد؛ بهویژه زمانی که ادرار اسیدی باشد.
بااینحال، سنگهای اسید اوریکی تنها یکی از انواع سنگهای کلیه هستند. بسیاری از سنگهای کلیه ارتباط مستقیمی با نقرس ندارند و در اثر تجمع موادی مانند کلسیم، استروویت یا سیستین ایجاد میشوند. سنگ کلیه معمولاً میتواند موجب درد تیز و قولنجی در پهلو و پشت شود.
آیا داشتن سنگ کلیه خطر ابتلا به نقرس را افزایش میدهد؟
ارتباط میان نقرس و سنگ کلیه دوطرفه و یکسان نیست. وجود سنگ کلیه بهتنهایی به این معنا نیست که فرد به نقرس مبتلا خواهد شد؛ زیرا بسیاری از سنگهای کلیه از نوع کلسیمی هستند و ارتباط مستقیمی با رسوب کریستالهای اورات ندارند. بااینحال، افرادی که نقرس دارند، بهویژه در صورت وجود هایپراوریسمی و ادرار اسیدی، ممکن است بیشتر در معرض تشکیل سنگهای اسید اوریکی قرار داشته باشند.
سخن پایانی
نقرس بیماریای قابل کنترل است، اما کنترل آن فقط به کاهش درد هنگام حمله محدود نمیشود. اگرچه استفاده از کمپرس سرد میتواند در زمان حمله حاد به کاهش موقت درد و ناراحتی کمک کند، اما سرما علت اصلی بیماری را برطرف نمیکند و جایگزین درمان دارویی و کنترل سطح اسید اوریک نیست.
تشخیص بهموقع، درمان مناسب، توجه به عوامل خطر و اصلاح برخی عادات غذایی و سبک زندگی میتواند به کاهش دفعات حملات و پیشگیری از عوارض طولانیمدت نقرس کمک کند. همچنین، با توجه به ارتباط میان نقرس، عملکرد کلیه و افزایش خطر برخی انواع سنگ کلیه، پیگیری منظم وضعیت سلامت کلیه اهمیت دارد.
اگر درد و تورم ناگهانی و شدید مفصل برای نخستین بار ایجاد شده است، یا حملات نقرس بیشتر و شدیدتر شدهاند، بهتر است برای تشخیص دقیق و انتخاب درمان مناسب با پزشک مشورت کنید توجه داشته باشید که .سرما میتواند درد را آرامتر کند، . بااینحال، درمان نقرس با آب سرد امکان پذیر نیست و تأثیری بر علت زمینهای بیماری ندارد.
