کرمک در کودکان؛ علت خارش شبانه مقعد، علائم، تشخیص و درمان

آیا کودک شما شب‌ها به‌طور مداوم اطراف مقعد خود را می‌خاراند یا هنگام خواب بی‌قرار می‌شود؟ آیا تا به حال هنگام تعویض لباس یا بررسی مدفوع، کرم سفید کوچکی دیده‌اید و نگران شده‌اید که کودک به انگل مبتلا شده باشد؟ کرمک در کودکان یکی از عفونت‌های انگلی شایع است که به‌ویژه در سنین پیش‌دبستانی و مدرسه دیده می‌شود و مهم‌ترین نشانه آن، خارش اطراف مقعد است که معمولاً شب‌ها شدت بیشتری پیدا می‌کند.

خوشبختانه عفونت کرمک قابل تشخیص و درمان است؛ بااین‌حال، انتقال آسان تخم‌های انگل و احتمال ابتلای مجدد باعث می‌شود رعایت اصول بهداشتی و درمان هم‌زمان افراد در معرض عفونت اهمیت زیادی داشته باشد. در این مقاله، با علت ایجاد کرمک، علائم و راه‌های انتقال آن، روش تشخیص، تست چسب اسکاچ، راهکارهای پیشگیری از عود و روش‌های درمان آشنا می‌شوید. اگر در کودک خود علائمی مانند خارش شبانه مقعد یا کرم سفید در مدفوع کودک مشاهده کرده‌اید، ادامه مطلب را بخوانید تا بدانید چه زمانی باید برای تشخیص دقیق‌تر به پزشک مراجعه کنید.

کرمک چیست و چرا در کودکان شایع‌تر است؟

 Enterobius vermicularis که با نام کرمک (Pinworm) شناخته می‌شود، یکی از شایع‌ترین عفونت‌های ناشی از کرم‌های انگلی از گروه نماتودها در سراسر جهان است. نام علمی اولیه این انگل Oxyuris vermicularis بوده است. کرمک‌ها کوچک، باریک، نخ‌مانند و سفیدرنگ هستند و نام آن‌ها از شکل مشخص و شبیه سنجاقِ انتهای بدن کرم ماده گرفته شده است. اندازه کرمک بالغ به‌طور متوسط تقریباً به اندازه یک منگنه است. برخی پزشکان و متخصصان برای اشاره به عفونت ناشی از این انگل از اصطلاحات انتروبیازیس (Enterobiasis) یا اکسیوریازیس (Oxyuriasis) نیز استفاده می‌کنند.

انسان تنها میزبان طبیعی این انگل است و عفونت کرمک معمولاً با خارش اطراف مقعد همراه است. اگرچه هر فردی ممکن است به این عفونت مبتلا شود، اما کرمک در کودکان شایع‌تر است و بیشتر در کودکانی دیده می‌شود که در سنین پیش‌دبستانی و مدرسه قرار دارند. همچنین افرادی که با کودکان زندگی می‌کنند یا از آن‌ها مراقبت می‌کنند و ساکنان مراکز مراقبتی یا محیط‌های اقامتی طولانی‌مدت نیز بیشتر در معرض ابتلا قرار دارند.

خوشبختانه عفونت کرمک قابل پیشگیری و درمان است. بااین‌حال، حتی پس از درمان موفق، احتمال عود و ابتلای مجدد وجود دارد و رعایت اصول بهداشتی و درمان هم‌زمان افراد در معرض عفونت می‌تواند به کاهش خطر انتقال و عود کمک کند.

کرمک در کودکان چقدر شایع است و چه کسانی بیشتر در معرض آن هستند؟

از نظر شیوع، نسبت ابتلا در مردان به زنان ۲ به ۱ گزارش شده است؛ بااین‌حال، در گروه سنی ۵ تا ۱۴ سال، شیوع عفونت در دختران بیشتر است. عفونت کرمک بیشتر در افراد زیر ۱۸ سال دیده می‌شود، اما بزرگسالانی که از کودکان مراقبت می‌کنند و همچنین کودکانی که در مراکز اقامتی یا مراقبتی زندگی می‌کنند نیز در معرض ابتلا قرار دارند.

بر اساس داده‌های مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها (CDC)، تخمین زده شده است که حدود ۴۰ میلیون نفر در ایالات متحده به عفونت کرمک مبتلا بوده‌اند.

کرمک می‌تواند از طریق تماس با لباس، ملحفه، وسایل شخصی و سطوح یا مبلمان آلوده منتقل شود. بااین‌حال، شایع‌ترین راه انتقال، مسیر مدفوعی ـ دهانی است؛ یعنی تخم‌های انگل از طریق دست یا وسایل آلوده وارد دهان فرد می‌شوند. در موارد نادر، تخم‌های کرمک ممکن است در هوا معلق شوند، فرد آن‌ها را تنفس کند و سپس با بلع، تخم‌ها وارد دستگاه گوارش شوند.

علائم کرمک در کودکان؛ چرا خارش مقعد شب‌ها بیشتر می‌شود؟

علائم عفونت کرمک در کودکان معمولاً خفیف هستند و برخی کودکان ممکن است هیچ علامتی نداشته باشند. اما شایع‌ترین نشانه آن خارش اطراف مقعد است. کرمک ماده شب‌ها تخم‌های خود را روی پوست اطراف مقعد قرار می‌دهد و همین موضوع می‌تواند باعث خارش پوست شود. برخی افراد مبتلا دچار اختلال در خواب یا بی‌قراری می‌شوند. همچنین بعضی از افراد مبتلا، درد شکمی را گزارش کرده‌اند.

در مواردی، کرمک ممکن است به ناحیه واژن منتقل شود و باعث تحریک و التهاب شود. خاراندن مکرر نیز می‌تواند پوست اطراف مقعد را قرمز و متورم کند و علاوه بر عفونت کرمک، زمینه را برای بروز عفونت‌های باکتریایی پوست فراهم کند.

در برخی بیماران، اسهال آبکی نیز مشاهده شده است.

در موارد نادر، عوارض جدی‌تری مانند آپاندیسیت نیز در ارتباط با عفونت کرمک گزارش شده است؛ برای مثال، ممکن است کرم‌ها در مجرای آپاندیس مشاهده شوند یا با ایجاد التهاب در این ناحیه همراه باشند.

چه کسانی بیشتر در معرض خطر ابتلا به کرمک قرار دارند؟

عفونت کرمک در سراسر جهان شایع است و می‌تواند افراد را در هر محیطی درگیر کند. بااین‌حال، کرمک در کودکان شیوع بیشتری دارد و این عفونت در گروه‌های زیر بیشتر دیده می‌شود:

• کودکان پیش‌دبستانی و کودکان در سنین مدرسه
• افرادی که در مراکز اقامتی، نگهداری یا مراقبتی زندگی می‌کنند
• اعضای خانواده و مراقبان افراد مبتلا به عفونت کرمک

ازآنجاکه کرمک به‌راحتی از فردی به فرد دیگر منتقل می‌شود، عفونت معمولاً تنها به یک نفر محدود نمی‌ماند و ممکن است چند نفر از اعضای یک خانواده به‌طور هم‌زمان به آن مبتلا شوند. به همین دلیل، بروز چند مورد عفونت کرمک در مهدکودک‌ها، مراکز نگهداری کودکان و محیط‌های اقامتی نیز نسبتاً شایع است.

کرمک چگونه وارد بدن کودک می‌شود؟ از تخم انگل تا عفونت

Enterobius vermicularis  انگلی است که عمدتاً در ایلئوم و سکوم زندگی می‌کند. ایلئوم (Ileum) بخش پایانی روده باریک است که مواد گوارش‌شده را به روده بزرگ منتقل می‌کند و سکوم (Cecum) نخستین بخش روده بزرگ در محل اتصال روده باریک به روده بزرگ است. آپاندیس نیز به سکوم متصل است.

پس از بلع تخم‌های E. vermicularis، حدود یک ماه زمان لازم است تا کرم‌ها به مرحله بلوغ برسند و کرم ماده بالغ شروع به تخم‌گذاری کند. در این مدت، انگل معمولاً در ناحیه ایلئوسکال قرار دارد و ممکن است علامت قابل‌توجهی ایجاد نکند. پس از بلوغ، کرم‌های ماده در شب از روده به سمت مقعد مهاجرت می‌کنند و هزاران تخم را روی پوست اطراف مقعد قرار می‌دهند. این فرایند یکی از مهم‌ترین عوامل ایجاد خارش اطراف مقعد در کودکان مبتلا به کرمک است.

خارش باعث می‌شود فرد ناحیه اطراف مقعد را بخاراند و تخم‌های انگل به دست‌ها و زیر ناخن‌ها منتقل شوند. اگر فرد پس از آن دست‌های خود را به دهان بزند، تخم‌ها دوباره بلعیده می‌شوند. این فرایند که خودآلودگی   (Autoinfection) نام دارد، می‌تواند چرخه زندگی انگل را در بدن فرد دوباره آغاز کند و زمینه‌ساز تداوم یا عود عفونت شود.

در برخی موارد، لاروها ممکن است از ناحیه مقعد به سمت راست‌روده و سپس روده باریک حرکت کنند و چرخه زندگی انگل را از سر بگیرند. این فرایند عفونت برگشتی (Retroinfection) نامیده می‌شود.

کرمک چگونه از فردی به فرد دیگر منتقل می‌شود؟

هنگامی که فرد آلوده می‌خوابد، کرم‌های ماده از طریق مقعد خارج می‌شوند و تخم‌های خود را روی پوست اطراف مقعد قرار می‌دهند. حدود ۲ تا ۳ ساعت پس از قرار گرفتن تخم‌ها، آن‌ها قابلیت آلوده کردن فرد دیگر را پیدا می‌کنند. به همین دلیل، انتقال کرمک در محیط‌هایی که تماس نزدیک میان افراد وجود دارد، به‌ویژه میان کودکان و مراقبان آن‌ها، به‌راحتی اتفاق می‌افتد.

تخم‌های کرمک می‌توانند از راه‌های مختلف وارد دهان فرد شوند:

تماس دست با ناحیه آلوده: فرد پس از خاراندن اطراف مقعد یا تماس با تخم‌های قرارگرفته زیر ناخن‌ها، دست خود را به دهان می‌زند و تخم‌ها را می‌بلعد.

تماس با وسایل و سطوح آلوده: تخم‌ها ممکن است روی پوشک، لباس، ملحفه، مواد غذایی و سایر وسایل قرار بگیرند و از طریق تماس با این وسایل به دست و سپس دهان فرد دیگری منتقل شوند. اگر این وسایل به‌درستی شسته یا تمیز نشوند، تخم‌های کرمک می‌توانند حدود ۲ تا ۳ هفته روی سطوح و اشیا زنده بمانند.

استنشاق تخم‌ها: در موارد نادر، تخم‌های بسیار ریز کرمک ممکن است در هوا معلق شوند. فرد می‌تواند آن‌ها را تنفس کرده و سپس با بلع، تخم‌ها وارد دستگاه گوارش شوند.

از آنجا که تخم‌های کرمک به‌راحتی از طریق دست‌ها، وسایل شخصی و سطوح آلوده منتقل می‌شوند، کرمک در کودکان می‌تواند به‌سرعت میان اعضای خانواده یا سایر کودکانی که تماس نزدیک دارند، گسترش پیدا کند. در چنین شرایطی، ممکن است والدین هنگام بررسی کودک، کرم سفید در مدفوع کودک یا اطراف ناحیه مقعد مشاهده کنند؛ بااین‌حال، تشخیص عفونت کرمک تنها بر اساس مشاهده کرم در مدفوع انجام نمی‌شود و روش‌هایی مانند تست چسب اسکاچ می‌توانند برای تشخیص دقیق‌تر مورد استفاده قرار گیرند.

تشخیص در خانه: دیدن کرمک ۲ تا ۳ ساعت بعد از خواب

اگر شما یا یکی از اعضای خانواده علائمی دارید که ممکن است نشان‌دهنده عفونت کرمک باشد، برای تشخیص دقیق با پزشک یا متخصص مراقبت‌های بهداشتی مشورت کنید. پزشک می‌تواند با استفاده از روش‌های مختلف، وجود کرمک یا تخم‌های آن را بررسی کند.

بررسی اطراف مقعد ۲ تا ۳ ساعت پس از خواب

بسیاری از افراد مبتلا به کرمک ممکن است هیچ علامتی نداشته باشند. بااین‌حال، خارش مداوم اطراف مقعد، به‌ویژه در طول شب، یکی از شایع‌ترین نشانه‌های عفونت است.

حدود ۲ تا ۳ ساعت پس از خوابیدن فرد مشکوک به عفونت، می‌توان اطراف مقعد را بررسی کرد تا مشخص شود آیا کرم‌های سفید و باریک روی پوست ظاهر شده‌اند یا خیر. در این زمان ممکن است کرمک‌ها روی لباس یا ملحفه نیز دیده شوند. والدین گاهی ممکن است هنگام بررسی کرم سفید در مدفوع کودک نیز مشاهده کنند؛ بااین‌حال، مشاهده کرم در مدفوع به‌تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست و بهتر است تشخیص با روش‌های استاندارد انجام شود.

انجام تست چسب اسکاچ (Tape Test)

تست چسب اسکاچ یکی از روش‌های اصلی تشخیص کرمک، به‌ویژه کرمک در کودکان، است. در این روش، قسمت چسبناک یک نوار چسب شفاف روی پوست اطراف مقعد قرار داده می‌شود تا تخم‌های احتمالی کرمک به آن بچسبند. بهترین زمان انجام تست، اول صبح و پیش از شست‌وشو، رفتن به سرویس بهداشتی یا پوشیدن لباس است. توجه کنید که تست را سه صبح متوالی انجام دهید.

نوارهای چسب را برای انتقال به آزمایشگاه در یک ظرف دربسته، کیسه زیپ‌دار یا ظرف مخصوص نمونه قرار دهید. اگر لام شیشه‌ای مخصوص در اختیار شما قرار گرفته است، نوار چسب را روی قسمت شفاف لام بچسبانید و سپس آن را داخل ظرف قرار دهید.

در صورت وجود عفونت، ممکن است تخم‌های کرمک هنگام بررسی نوار چسب زیر میکروسکوپ مشاهده شوند.

بررسی نمونه زیر ناخن‌ها

از آنجا که تخم‌های کرمک می‌توانند هنگام خاراندن ناحیه اطراف مقعد به دست‌ها و زیر ناخن‌ها منتقل شوند، در برخی موارد پزشک ممکن است نمونه‌های جمع‌آوری‌شده از زیر ناخن‌ها را نیز برای بررسی وجود تخم انگل آزمایش کند.

درمان کرمک در کودکان و بزرگسالان؛ چرا دوز دوم مهم است؟

عفونت کرمک با استفاده از برخی داروهای ضدانگلی بدون نسخه یا تجویزی قابل درمان است. اما برای تشخیص دقیق و انتخاب روش درمان مناسب حتما با پزشک مشورت کنید.

برای جلوگیری از ابتلای مجدد و انتقال عفونت، معمولاً توصیه می‌شود فرد مبتلا، اعضای خانواده و مراقبان او هم‌زمان تحت درمان قرار گیرند. درمان شامل دو دوز دارو است که دوز دوم باید دو هفته پس از دوز اول مصرف شود. داروهای ضدکرم، کرم‌های موجود در بدن را از بین می‌برند، اما تخم‌های انگل را نمی‌کشند. به همین دلیل، مصرف دوز دوم اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کرم‌هایی را که پس از نوبت اول از تخم‌ها خارج شده‌اند، از بین می‌برد و به جلوگیری از تداوم چرخه عفونت کمک می‌کند.

برخی از داروهایی که برای درمان کرمک در کودکان و بزرگسالان مورد استفاده قرار می‌گیرد به شرح زیر است:

آلبندازول (Albendazole)

آلبندازول به‌صورت یک دوز ۴۰۰ میلی‌گرمی مصرف می‌شود و همان دوز باید دو هفته بعد تکرار شود. این دارو طبق منبع با معده خالی مصرف می‌شود.

مبندازول (Mebendazole)

مبندازول به‌صورت یک دوز ۱۰۰ میلی‌گرمی مصرف می‌شود و دوز دوم آن باید دو هفته بعد تکرار شود.

پیرانتل پاموات (Pyrantel Pamoate)

دوز توصیه‌شده آن ۱۱ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است و حداکثر مقدار مصرفی ۱ گرم است. دوز دوم نیز باید با فاصله دو هفته مصرف شود. پیرانتل پاموات ممکن است عوارضی مانند تهوع، استفراغ، بی‌اشتهایی، گرفتگی شکم و اسهال ایجاد کند. مصرف این دارو در کودکان کمتر از ۲ سال باید اجتناب شود.

درمان کرمک در بارداری؛ کدام داروها نیاز به احتیاط دارند؟

درمان عفونت Enterobius در دوران بارداری باید با نظر پزشک انجام شود و طبق منبع، درمان دارویی به بیمارانی محدود می‌شود که علائم قابل‌توجه دارند. در زنان باردار، پیرانتل پاموات به‌عنوان گزینه ترجیحی معرفی شده است. از آنجا که کرم‌های جوان ممکن است نسبت به درمان مقاوم‌تر باشند، مصرف دو دوز دارو با فاصله دو هفته اهمیت دارد. بااین‌حال، انتخاب دارو و مقدار مصرف، به‌ویژه برای کودکان کم‌سن، زنان باردار و افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای، باید بر اساس نظر پزشک انجام شود. مصرف مبندازول و آلبندازول در سه‌ماهه اول بارداری و در کودکان کمتر از ۱ سال باید اجتناب شود.

چطور از عود و ابتلای مجدد کرمک در کودکان جلوگیری کنیم؟

شست‌وشوی دست‌ها با آب گرم و صابون یکی از مهم‌ترین راه‌های پیشگیری از عفونت و انتقال کرمک است. به‌ویژه لازم است دست‌ها در موارد زیر به‌خوبی شسته شوند:

• پس از استفاده از سرویس بهداشتی
• پس از تعویض پوشک
• پس از تماس با فرد مبتلا به کرمک یا دست‌زدن به وسایل و سطوحی که فرد مبتلا با آن‌ها در تماس بوده است

همچنین پیش از آماده‌کردن غذا یا دست‌زدن به مواد غذایی، دست‌ها را به‌طور کامل بشویید. آموزش شست‌وشوی صحیح و مداوم دست‌ها به کودکان نیز اهمیت زیادی دارد و می‌تواند به کاهش خطر انتقال کرمک در کودکان کمک کند.

از آنجا که عود و ابتلای مجدد به کرمک شایع است، رعایت اصول بهداشتی به‌تنهایی همیشه برای جلوگیری از تکرار عفونت کافی نیست. برای کاهش خطر عود و جلوگیری از انتشار عفونت، فرد مبتلا، مراقبان او و اعضای خانواده باید هم‌زمان یک دوره درمانی دو دوزه را دریافت کنند.

سخن پایانی

کرمک در کودکان اگرچه معمولاً بیماری خطرناکی نیست، اما به دلیل انتقال آسان تخم‌های انگل و احتمال عود مجدد می‌تواند برای کودک و خانواده دردسرساز شود. خارش اطراف مقعد، به‌ویژه در شب، یکی از مهم‌ترین نشانه‌هایی است که باید به آن توجه کرد؛ بااین‌حال، تشخیص قطعی بهتر است با روش‌های استاندارد مانند بررسی کرم‌ها در ناحیه اطراف مقعد یا تست چسب اسکاچ انجام شود. همچنین مشاهده کرم سفید در مدفوع کودک به‌تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست.

اگر کودک شما خارش مداوم شبانه، بی‌قراری هنگام خواب یا علائم مشکوک به کرمک دارد، از خوددرمانی یا مصرف خودسرانه دارو به‌ویژه در کودکان کم‌سن خودداری کنید و برای تشخیص و انتخاب درمان مناسب با پزشک یا متخصص مراقبت‌های بهداشتی مشورت کنید. در صورت تأیید عفونت نیز رعایت هم‌زمان اصول بهداشتی و توصیه‌های درمانی می‌تواند به کاهش خطر انتقال و ابتلای مجدد کمک کند.

اگر علائم کرمک را در کودک خود مشاهده کرده‌اید، تشخیص را به تعویق نیندازید و برای بررسی دقیق‌تر با پزشک مشورت کنید.

پرسش‌های متداول درباره کرمک در کودکان